پدیده گرد و غبار، بهویژه در منطقه غرب کشور و استان ایلام، دیگر یک بحران اقلیمی صرف نیست؛ بلکه به مسئلهای با ابعاد ملی، منطقهای و فراملی تبدیل شده که پیامدهای آن، سلامت عمومی، امنیت اقتصادی، پایداری زیستی و حتی امنیت ملی را تحتالشعاع قرار داده است. مواجهه با چنین بحرانی، نیازمند درک عمیق از ابعاد پیچیده آن در سه سطح مدیریتی، رسانهای و دیپلماتیک است. در روزهای اخیر، تصمیم مدیریت بحران استان ایلام مبنی بر عدم تعطیلی دستگاههای اجرایی، با واکنشهایی در فضای رسانهای و اجتماعی روبرو شد. با احترام به دغدغههای عمومی، لازم است با رویکرد علمی و تحلیلی به ارزیابی این تصمیم بپردازیم. بر اساس اصول مدیریت بحران، تعطیلی دستگاههای اجرایی، راهکار نهایی و اضطراری است که تنها در شرایط عبور شاخص آلودگی از آستانههای بحرانی تعریفشده و در صورت تهدید مستقیم جان انسانها تجویز میشود. از این منظر، اقدام ستاد بحران استان نهتنها قابل دفاع، بلکه منطبق بر الگوهای مدیریت حرفهای بحران است.
رسانهها و فضای اجتماعی: از تحریک هیجانی تا نقشآفرینی تخصصی
متأسفانه بخشهایی از رسانهها و کنشگران فضای مجازی، با برخورد هیجانی و فاقد تحلیل، تمرکز خود را صرف فشار برای تعطیلی کردند؛ درحالیکه نقش واقعی رسانه در بحران، نه تشدید اضطراب اجتماعی، بلکه بسترسازی برای تابآوری، آگاهیبخشی علمی، مطالبهگری هدفمند و تبیین راهکارهای پایدار است. رسانهها باید به بازوی علمی-انتقادی دولت در شرایط بحرانی تبدیل شوند، نه ابزاری برای فشار احساسی و موقت.
مواجهه علمی با ریزگردها: بحران فرامرزی، نه محلی
ریشههای ریزگردها، برخلاف تصور عمومی، عمدتاً در خارج از مرزهای جغرافیایی ما قرار دارند. کانونهای تولید ریزگرد در کشورهای عراق، سوریه، عربستان، اردن و حتی مناطق بیابانی شمال آفریقا، زنجیرهای پیچیده از بیثباتیهای اقلیمی، جنگهای سرزمینی، بیتوجهی به توسعه پایدار و سوءمدیریت منابع آب را منعکس میکنند. بر همین اساس، ریزگردها صرفاً یک بحران استانی یا حتی ملی نیستند، بلکه موضوعی راهبردی در حوزه سیاست خارجی، امنیت منطقهای و دیپلماسی محیطزیست به شمار میروند. در کشورهای درگیر با گرد و غبار، از جمله عربستان و عراق، نهادهای تخصصی دیپلماسی اقلیمی برای رایزنیهای منطقهای و بینالمللی تشکیل شدهاند. جا دارد در استان ایلام بهعنوان یکی از نخستین خطوط درگیری با این پدیده، «کمیته دیپلماسی مقابله با ریزگردها» با حضور نمایندگان مجلس، دستگاه دیپلماسی کشور، وزارت کشور، سازمان محیطزیست و نهادهای علمی-پژوهشی ایجاد شود. این کمیته میتواند میزبان کنفرانسها و سمینارهای منطقهای با مشارکت کشورهای درگیر باشد تا راهبردهای الزامآور و تعهدات فرامرزی در خصوص کنترل کانونهای گرد و خاک تدوین گردد.
لزوم راهبرد ملی پدافند غیرعامل زیستمحیطی
با توجه به تجربه کشورهای توسعهیافته، تعطیلی عمومی در مواجهه با گرد و غبار، یک راهحل حداقلی و ناکارآمد است. در الگوهای موفق جهانی، تأمین گسترده ماسکهای استاندارد، آمادهباش مراکز درمانی، کاهش فعالیتهای پرخطر، آموزش عمومی و بهرهگیری از سامانههای هشدار سریع (EWS) در دستور کار قرار دارد. همچنین، ارتقاء تابآوری شهری و پدافند غیرعامل محیطزیستی، از جمله راهکارهایی هستند که نه تنها از تعطیلیهای فرسایشی جلوگیری میکنند، بلکه با حفظ پویایی اقتصادی، اعتماد عمومی را نیز تقویت میکنند.
توجه به محدودیت ابزارهای دیجیتال در تصمیمسازی مدیریتی
رسانهها باید توجه داشته باشند که برنامههای موبایلی پیشبینی شرایط جوی و هوش مصنوعی، کامل و بینقص نیستند، بلکه صرفاً ابزارهایی برای کمک به تحلیل شرایط هستند. در نهایت، این دانش و تجربه انسانی است که باید دادههای خام را تجزیه و تحلیل کرده و بر اساس آنها بهترین تصمیم مدیریتی اتخاذ شود. از این رو، نمیتوان برای مدیریت یک استان، صرفاً به دادههای یک برنامه موبایلی اکتفا کرد؛ بلکه باید مجموعهای از مشاهدات میدانی، تحلیلهای کارشناسی و ملاحظات بومی و انسانی را در نظر گرفت.
جمعبندی و توصیهها
رسانهها و کارشناسان به جای تمرکز صرف بر مطالبه تعطیلی، به نقش واقعی خود در آگاهیبخشی علمی و راهکارمحور بازگردند.
تشکیل کمیته دیپلماسی اقلیمی در استانداری ایلام به عنوان یک اقدام پیشرو، برای تبدیل بحران ریزگردها به اولویت منطقهای و بینالمللی.
نهادینهسازی مدیریت پیشگیرانه و تقویت زیرساختهای هشدار سریع و تابآوری شهری در برابر بحرانهای هواشناختی.
سازماندهی مطالبهگری سلامت در سطح ملی و بینالمللی برای پیگیری حقوق زیستمحیطی شهروندان.
در نهایت، یادمان نرود که تعطیلی دولت، نه نشانه حساسیت، بلکه گاه نشانه ضعف مدیریت است. امروز زمان بازتعریف نقش رسانه، ارتقای سواد عمومی بحران، و شکلگیری اتحاد منطقهای برای مقابله با تهدیدهای زیستمحیطی است؛ نه عقبنشینی به تصمیمات کوتاهمدت و هزینهزا.
- نویسنده : عباس اکبری زاده
